طرح پیامکی ختم قرآن کریم

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ

قسمت دوم

35. ریشه لغوی اسم:

1. تعریف اسم:

آنچه از بررسی کتاب­های اهل لغت و تفسیر به دست می­آید این است که برای واژه «اسم» معانی مختلفی که عموماً بازگشت به یک معنا می­کنند، ارائه شده است.

برخی تعاریف ارائه شده از اسم عبارتند از: «لفظی که بر جوهر یا عرضی گذارده می­شود تا از اشیاء دیگر تمییز داده شود»،[1] «اسم کلمه ­ای است که به وسیله آن چیزی یا کسی را می ­خوانند. اسم ذات مسمی است به اعتبار صفت»،[2] «اسم لفظی است که دلالت بر مسمی می ­کند»[3] و «اسم کلمه ­ای است که دلالت می­کند بر مسمی به نحو دلالت اشاره».[4] اسم به صورت «الاسماء، أسامی و أسام» جمع بسته می­شود.[5]

اسم در اصطلاح لغوی به دو قسمت اسم ذات مانند زید و اسم معنی اعم از آنکه وجودی باشد مانند علم و عدمی باشد مانند جهل، تقسیم­بندی می­شود.[6]

2. مبدأ اشتقاق اسم

برای اسم سه وجه اشتقاق بیان شده است:

الف) از ریشه «وسم»

اصل در «وَسم» تأثیرگذاری در چیزی می­باشد و از همین باب اول باران را به خاطر تأثیرگذاریش بر زمین « وَسْمِيٌّ‏» می­نامند و «وَسْمٌ» و «وَسْمَةٌ» نوع خاصی از علامت­ هاست و آن داغ گذاشتن بر روی بدن حیوان می­ باشد.[7] گرچه برخی، داغ نهادن را از مصادیق وضع علامت برای شناسایی می­دانند.[8] به هر حال معنایی که اکنون بین اهل لغت معروف است «علامت» می­ باشد.[9]

نحویان کوفی بر این باورند که کلمه «إسم» از ریشه «وَسَمَ» گرفته شده است و آنگاه به خاطر حذف فاء الفعل، همزه وصلی در ابتدای «إسم» آورده شده است. دلیل آنها بر این مطلب، معنوی است. آنها می­گویند: از آنجایی که هر نامی بیانگر ذات خارجی است، به معنای علامت آن ذات به شمار می­رود. طرفداران این نظریه برای صحت نظریه خود، برخی روایات را هم به عنوان شاهد اقامه کرده­اند. از جمله در روایتی از امام رضا (ع) نقل شده که ایشان در تفسیر  »بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏« [10] فرمودند: «بِسْمِ اللَّهِ أَيْ أُسَمِ‏ نَفْسِي‏ بِسِمَةٍ مِنْ سِمَاتِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ الْعُبُودِيَّة»[11] ؛یعنی خودم را با نشانه­ای از نشانه­های خداوند که همان عبادت و پرستش او باشد، نشانه­گذاری می­کنم».[12]

ب) از ریشه «سُمُوّ»

اصل در این ماده، معنای ارتفاع، عُلوّ و صعود است.[13]

اکثریت اهل لغت و گروهی از نحویان بصری بر این باورند که اصل در اسم «سُمُوّ» می­باشد، که به خاطر اجرای قاعده اعلال، لام الفعل آن از آخر حذف شده و به جای محذوف، همزه وصلی را در ابتدای کلام آورده­اند. این گروه برای ادعای خود، ادله ای را مطرح کرده­اند، از جمله اینکه:

1) به خاطر قاعده ادبی «الجَمعُ وَ التَّصغِیرُ، یَرُدّانِ الأشیاءِ إلی أُصولِها»؛ یعنی اگر کلمه­ای جمع بسته شود و یا تصغیر شود، حروف محذوف آن به کلمه برمی­گردد و ما می بینیم جمع کلمه «إسم»، أسماء می­شود که در اصل «أسماو» بوده و تصغیر آن «سُمیّ» می­گردد.[14]

2. در مثال واوی از وزن «وَسَمَ» باید به جای فاء الفعل محذوف، در آخر کلمه، تای گرد بیاید: «سَمَةٌ» نه همزه وصل در اول آن تا «إسم» گردد.[15]

3. اسم در مقام نسبت، « سِمَوِيّ‏ و سُمَوِيّ‏» و در مقام تعدیه « سَمَّيْتُ» شکل می­پذیرد، در حالی که اگر از «وَسَمَ» بود، باید «وَسمَیَّ» و «وَسمَیتُ» می­شد.[16]

4. نام و عنوان مردم نامی و صفات و آثار معروف اشخاص، موجب بلند شدن و به چشم آمدن چهره و مشخصات آنها می­گردد، پس «إسم» از ریشه «سُمُوّ» به معنی علوّ و برتری است.[17]

ج) نه از ریشه «وَسَمَ» و نه «سُمُوّ»

برخی گفته­اند: اسم نه از «سُمُوّ» و نه از «وَسَمَ»، بلکه لغت خاصی است، به معنی علامت. به خاطر اینکه گاهی اسم مقابل فعل و حرف است و گاهی اعم از آنها و گاهی مقابل لقب و کنیه است و گاهی اعم از آنها و علاوه بر این، علم صرف علم واقعی نیست که بشود بر اساس قواعد آن استدلال کرد، بلکه این علم از ذوقیات نفسانی و استحسانات محفلی است که کاربرد آن برای اهل بادیه است.[18]

د) اسم برگرفته از زبان­های دیگر

برخی معتقدند واژه «إسم» منقول از زبانهای آرامی، سریانی و عبری بوده و تلفظ اصلی آن «سُما» یا «سِمیا» بوده است و با انتقال به زبان عربی به صورت «سَما» و «إسم» در آمده است.[19]

و) جمع بندی

در یک تحلیل کلی می ­توان گفت: واژه «إسم» یا اصالتاً عربی است یا غیر عربی.

قول به غیر عربی بودن اسم، جز اندکی قائل ندارد و در مقابل قول عربی بودنش مؤیداتی هم دارد. از جمله اینکه در عربی برای آن مبدأ اشتقاق وجود دارد و نیازی به گرفتن آن از زبان دیگر نیست.

اگر صرف مشابهت به کلمه­ای در زبان دیگر، باعث این نظریه شده باشد، باید در کلمات، سلام و شنبه که در عبری به صورت «شالوم» و «شبات» هستند و خیلی کلمات دیگر، قائل به این نظریه باشیم که خود ایشان چنین مسلکی را در پی نگرفته است.[20]

و علت مشابهت در این دو زبان این است که هر دو از یک ریشه­اند، و جزو زبان­های سامی شناخته می­شوند.[21]

اما اگر دیدگاه عربی بودن واژه «إسم» را بپذیریم، باید برای آن مبدأ اشتقاق قائل شویم. برای این کلمه سه مبدأ اشتقاق ذکر شده است. قول به اشتقاق از «سُمُوّ»، هم با اصول ساختاری کلام مطابقت دارد و هم اکثر اهل لغت قائل به این نظریه­اند. به همین خاطر شرح واژه «إسم» را در باب «سُمُوّ» ذکر کرده­اند.[22]

قول به اشتقاق آن از باب «وَسَم» گرچه با برخی روایات باب سازگار است، اما با اصول ساختاری کلام سازگاری ندارد.

قول به اشتقاقی غیر از وَسَم و سُمُوّ برای این واژه، علاوه بر کم بودن قائلانش، به گفته برخی بزرگان تفسیر، اثباتش همچون اثبات قول به «وَسَمَ» دشوار است. زیرا ضابطه تشخیص مبدأ اشتقاق، مراجعه به قول­های صرفی کلمه می­باشد.[23]

اشکال «سید مصطفی خمینی» درباره حجیت علم صرف هم پذیرفتنی نیست. زیرا به اقرار خود ایشان قرآن کریم، احیاء کننده ادبیات عربی است،[24] نه مؤسس آن و تلفظ بادیه­نشینان، اصل در اعتبار کلمات می­باشد و از طرف دیگر ایشان قاعده «بازگشت حروف حذف شده کلمه، در هنگام جمع» را می پذیرد- هر چند بدون کلیت-[25] و در جای جای تفسیرش بحث لغوی و صرفی را مطرح کرده و به همین قواعد صرف استدلال می­کند و با همین قواعد، دیدگاه ­های مخالف را رد می­کند. پس قول ایشان در تضعیف حجیت علم صرف مردود و مبدأ اشتقاق «سُمُوّ» برای اسم ترجیح داده می­ شود.

نتیجه اینکه واژه اسم از ریشه «سموّ» و به معنای ارتفاع می باشد و هر چیزی که صاحب اسم گردد، ارتفاع مقام و درجه پیدا می کند.